Cách chơi với con đúng cách: 4 nguyên tắc giúp bé phát triển

Ba mẹ có từng ngồi cạnh con nhưng lúng túng không biết chơi gì, hoặc bối rối khi bé chỉ chơi vài phút rồi bỏ dở? Thực tế, trẻ không cần những hoạt động cầu kỳ hay món đồ chơi đắt tiền. 

Nắm được cách chơi với con đúng cách sẽ giúp ba mẹ tự tin hòa nhịp cùng bé, biến từng khoảnh khắc giản dị tại nhà thành cơ hội khám phá và gắn kết yêu thương.

Vì sao tương tác khi chơi lại quan trọng với sự phát triển của trẻ?

Khái niệm tương tác qua lại (serve and return)

Các chuyên gia tại Trung tâm Phát triển Trẻ em thuộc Đại học Harvard ví quá trình tương tác giữa trẻ và người chăm sóc như một trận tennis qua lại nhịp nhàng. Trẻ nhỏ "phát bóng" bằng ánh mắt tò mò, cử chỉ tay, tiếng bi bô hoặc hành động chìa một món đồ chơi về phía người lớn.

Khi ba mẹ đáp lại bằng ánh mắt, nụ cười, lời nói hoặc hành động phù hợp, trẻ cảm nhận được sự kết nối và có thêm cơ hội phát triển kỹ năng giao tiếp, ngôn ngữ cũng như các năng lực cảm xúc xã hội. 

Những tương tác đáp ứng qua lại được duy trì thường xuyên sẽ góp phần hỗ trợ sự phát triển não bộ và tạo dựng mối liên kết gắn bó giữa ba mẹ và trẻ trong những năm đầu đời.

Ưu tiên chất lượng tương tác thay vì chỉ đếm thời gian chơi

Ba mẹ không nhất thiết phải dành hàng giờ liên tục để chơi cùng con. Điều quan trọng là trong những khoảng thời gian có thể sắp xếp, người lớn thực sự chú ý, lắng nghe và phản hồi tín hiệu của trẻ. 

Một vài phút cùng đọc sách, trò chuyện hoặc lắp ráp một mô hình nhỏ với sự tập trung trọn vẹn cũng có thể trở thành trải nghiệm gắn kết ý nghĩa. 

Ba mẹ có thể duy trì những khoảng tương tác ngắn như vậy xen kẽ trong sinh hoạt hằng ngày, thay vì tự tạo áp lực phải chơi với con đủ một số phút cố định.

Bốn nguyên tắc cốt lõi để giờ chơi không còn là áp lực

Để con dẫn dắt cuộc chơi (child-led play)

Khi người lớn tôn trọng ý tưởng của trẻ thay vì áp đặt luật chơi cứng nhắc, bé có thêm cơ hội chủ động khám phá, đưa ra lựa chọn và thể hiện khả năng sáng tạo của mình. Thay vì liên tục hướng dẫn bé phải làm thế này mới đúng, ba mẹ hãy thử đóng vai một người bạn đồng hành lắng nghe.

Ví dụ: Khi bé cầm một khối hình tròn màu xanh và nói: "Đây là chiếc bánh xe bay!", thay vì vội sửa rằng bánh xe thì không thể bay, ba mẹ có thể đáp lại: "Ồ, chiếc bánh xe này bay cao quá! Nó đang đưa con đến đâu vậy?".

Việc tiếp nối câu chuyện của trẻ giúp bé cảm nhận ý tưởng của mình được trân trọng và hào hứng chia sẻ nhiều hơn.

Trò chuyện tự nhiên thay vì biến giờ chơi thành bài kiểm tra

Nhiều phụ huynh vô tình biến giờ giải trí thành bài kiểm tra căng thẳng với hàng loạt câu hỏi dồn dập như: "Quả này màu gì?", "Đố con đây là con gì?". 

Để khuyến khích bé phát triển ngôn ngữ tự nhiên, ba mẹ có thể tham khảo hướng dẫn từ Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) về giao tiếp tích cực:

• Mô tả hành động của con: "Con đang xếp các khối gạch màu vàng lên thật cao này".

• Phản hồi cảm xúc: "Có vẻ con hơi tiếc vì tòa tháp vừa bị nghiêng đổ rồi".

• Bắt chước hành động của bé: Cùng xếp một khối tương tự bên cạnh hoặc hòa vào nhịp gõ đồ chơi của con.

• Đặt câu hỏi mở khi phù hợp: "Con nghĩ chúng mình có thể làm cách nào để chiếc cầu này đứng vững hơn?".

Chấp nhận bừa bộn để con thoải mái thử nghiệm

Việc một mô hình lắp ghép bị đổ hay những vệt màu chưa gọn gàng là một phần tự nhiên của quá trình học hỏi. Khi ba mẹ khuyến khích con thử lại thay vì vội vàng làm thay, trẻ sẽ có cơ hội quan sát, tìm cách khắc phục và học cách bình tĩnh trước những kết quả chưa như mong đợi. 

Ba mẹ có thể quy định một góc thảm chơi riêng để bé thoải mái thử nghiệm mà cả nhà không phải quá lo lắng về việc dọn dẹp.

Giúp con học cách đón nhận kết quả thắng – thua

Khi cùng con tham gia các trò chơi thi đua hoặc trò chơi cờ gia đình, ba mẹ không nhất thiết phải luôn nhường cho con chiến thắng. Hãy cùng trẻ tuân thủ luật chơi, vui vẻ khi thắng và bình tĩnh khi thua.

Nếu bé cảm thấy hụt hẫng, ba mẹ có thể công nhận cảm xúc của con: "Mẹ biết con đang tiếc vì chưa về đích lượt này. Lát nữa chúng mình thử lại một ván nữa nhé".

Sự đồng hành của ba mẹ giúp bé hiểu rằng cảm giác thất vọng là điều bình thường, đồng thời học cách điều tiết cảm xúc và tiếp tục tham gia cuộc chơi sau một lần chưa đạt được kết quả mong muốn.

Gợi ý cách chơi và đồ chơi phù hợp theo từng giai đoạn phát triển

Đồ chơi đóng vai trò như công cụ hỗ trợ, tạo cơ hội để ba mẹ và bé có thêm chủ đề trò chuyện và tương tác cùng nhau tại nhà.

Giai đoạn 0 – 1 tuổi: Đánh thức giác quan và tạo dựng kết nối ban đầu

Ở năm đầu đời, các giác quan của bé đang hoàn thiện từng ngày thông qua âm thanh, màu sắc tương phản và cử động nhẹ nhàng.

• Cách chơi cùng con: Chơi trò ú òa (peek-a-boo), bắt chước các âm thanh bé phát ra, gọi tên các bộ phận trên cơ thể hoặc nhẹ nhàng vỗ tay theo nhịp.

• Gợi ý công cụ hỗ trợ: Ba mẹ có thể chọn xúc xắc cầm tay, đồ chơi treo nôi hoặc thảm chơi phù hợp với độ tuổi (như các sản phẩm từ Fisher-Price, Peek a Boo) để bé quan sát, lắng nghe âm thanh và tập với tay. Khi cho bé chơi, người lớn cần kiểm tra đồ chơi còn nguyên vẹn, tuân thủ cảnh báo trên bao bì và luôn quan sát trẻ trong suốt quá trình sử dụng.

Giai đoạn 1 – 3 tuổi: Khám phá hình dạng và rèn luyện vận động tinh

Ở giai đoạn này, đôi tay nhỏ của bé đã khéo léo hơn, thôi thúc con cầm nắm, xếp chồng và phân loại đồ vật.

• Với bé từ 1 – 2 tuổi: Ba mẹ có thể cùng con chơi xếp chồng các khối gạch cỡ lớn, chơi hộp thả hình khối hoặc cùng lăn những quả bóng mềm trên sàn.

• Với bé từ 2 tuổi trở lên: Ba mẹ có thể cân nhắc các bộ bột nặn Play-Doh có nhãn độ tuổi phù hợp và hướng dẫn sử dụng rõ ràng. Cùng con vo tròn viên bột, ấn dẹt làm bánh và gọi tên màu sắc là một hoạt động thú vị để khuyến khích bé khám phá bằng xúc giác, đồng thời mở rộng vốn từ.

(Lưu ý an toàn: Bột nặn không phải thực phẩm. Người lớn cần quan sát để trẻ không đưa sản phẩm vào miệng gây nguy cơ hóc; đồng thời kiểm tra thành phần nếu bé có tiền sử dị ứng với lúa mì/gluten).

Giai đoạn 3 – 6 tuổi: Nuôi dưỡng trí tưởng tượng qua trò chơi nhập vai

Trẻ mầm non thường thích bắt chước hoạt động của người lớn và hòa mình vào các tình huống giả định.

• Cách chơi cùng con: Ba mẹ hãy cùng tham gia vào câu chuyện của bé: giả vờ làm bệnh nhân để bé làm bác sĩ khám bệnh, hoặc đóng vai thực khách đến mua bánh ở cửa hàng của con.

• Gợi ý công cụ hỗ trợ: Ba mẹ có thể lựa chọn các mô hình xe Siku hoặc Hot Wheels có nhãn độ tuổi phù hợp với bé, kết hợp cùng các bộ đồ chơi mô phỏng nhà bếp, bác sĩ. Ba mẹ có thể đặt ra những tình huống mở như: "Xe tải này đang chở hàng đi đâu thế con?" hoặc "Bác sĩ ơi, bạn gấu bị đau tay thì phải làm sao?" để bé tự do dẫn dắt mạch truyện.

Giai đoạn từ 6 tuổi trở lên: Rèn luyện tư duy phản biện và tinh thần hợp tác

Trẻ lớn hơn đã sẵn sàng cho các trò chơi đòi hỏi sự tập trung, quan sát chi tiết và tính kiên nhẫn.

• Cách chơi cùng con: Cùng bé đọc sách hướng dẫn, phân loại các mảnh ghép và thảo luận cách xử lý khi lắp ráp chưa chính xác. Đây cũng là thời điểm thích hợp để cả nhà cùng chơi các trò chơi cờ bàn (board game) rèn luyện tư duy và sự luân phiên lượt chơi.

• Gợi ý công cụ hỗ trợ: Ba mẹ có thể chọn các bộ đồ chơi lắp ráp LEGO City, LEGO Creator hoặc những bộ LEGO Technic có độ tuổi khuyến nghị phù hợp với khả năng của bé. Trong quá trình chơi, hãy cùng con kiểm tra lại các bước thực hiện khi những mảnh ghép chưa khớp, khuyến khích bé kiên nhẫn tìm ra giải pháp thay vì vội nản lòng.

Những thói quen vô tình làm giảm chất lượng giờ chơi tại nhà

• Sự hiện diện nửa vời: Ngồi bên cạnh con nhưng mắt vẫn lướt điện thoại hoặc xử lý công việc dở dang. Trẻ nhỏ rất nhạy bén và sẽ cảm nhận được sự lơ đãng của người lớn.

• Làm thay mọi việc vì sợ bẩn hoặc sợ hỏng: Nóng vội làm hộ các thao tác khó sẽ vô tình tước đi cơ hội để trẻ tự mình khám phá cảm giác vượt qua thử thách.

• Liên tục can thiệp và chỉ dẫn quá mức: Đặt câu hỏi dồn dập hoặc ép con phải chơi theo đúng ý người lớn sẽ biến giờ thư giãn thành áp lực. Hãy để bé có khoảng lặng để tự khám phá theo nhịp độ riêng.

• Áp đặt món đồ chơi con không thích: Đồ chơi đắt tiền không đồng nghĩa với việc trẻ sẽ tự động hào hứng. Ba mẹ nên tôn trọng sở thích của con ở từng thời điểm.

Câu hỏi thường gặp khi đồng hành cùng bé

Nếu quá bận rộn, ba mẹ nên dành bao nhiêu thời gian mỗi ngày cho con?

Không có một con số cố định nào phù hợp cho mọi gia đình. Ba mẹ có thể bắt đầu từ những khoảng tương tác ngắn, đều đặn và tập trung trong ngày, sau đó linh hoạt điều chỉnh theo độ tuổi, sở thích và trạng thái của bé.

Bé chỉ thích chơi một trò lặp đi lặp lại có đáng lo ngại không?

Không nhất thiết. Trẻ nhỏ thường thích lặp lại một hoạt động vì điều đó giúp bé ghi nhớ cách chơi, thử nghiệm những chi tiết mới và cảm nhận sự quen thuộc, an tâm. Ba mẹ có thể tham gia bằng cách gợi ý thêm tình huống mới, nhưng không cần ép bé đổi trò khi con vẫn đang vui vẻ.

Sau cùng, món đồ chơi giá trị nhất đối với tuổi thơ của con không nằm ở mức giá in trên vỏ hộp, mà nằm ở sự hiện diện ấm áp và ánh nhìn khích lệ của ba mẹ. Hiểu và áp dụng cách chơi với con đúng cách sẽ giúp mỗi khoảng thời gian bên con trở nên ý nghĩa hơn, là hành trang nâng bước bé tự tin khôn lớn mỗi ngày.

Ba mẹ có thể ghé thăm hệ thống cửa hàng Mykingdom trên toàn quốc hoặc truy cập website để khám phá các dòng đồ chơi giáo dục chính hãng, phù hợp với độ tuổi và sở thích của bé yêu!

Tài liệu tham khảo

• Harvard Center on the Developing Child: Serve and Return Guide & Core Developmental Concepts 

• CDC (U.S. Centers for Disease Control and Prevention): Tips for Child-Led Play

• CDC: Positive Parenting Tips – Praise, Imitation, and Description 

• AAP (American Academy of Pediatrics): The Power of Play: A Pediatric Role in Enhancing Development in Young Children

Nguồn ảnh: Internet

Xem thêm

Bố nên làm gì khi chăm con nhỏ để mẹ bớt vất vả? 

Nuôi con mệt mỏi quá phải làm gì? 5 cách giúp ba mẹ giảm áp lực